Hafızanın Sessiz Düşmanı: Periodontitis
Alzheimer hastalığı, yaşlılıkla birlikte en sık karşılaştığımız demans nedenlerinden biri (1). Genetik yatkınlık, yaşlanma ve çevresel faktörler bu hastalığın klasik şüphelileri. Ancak son yıllarda bilim insanları şu soruyu daha sık sormaya başladı: “Beyni etkileyen şeyler sadece beyinde mi başlıyor?”
Cevap bizi hiç beklemediğimiz bir yere götürüyor: ağız içine.
Vücudumuzdaki en büyük mikrobiyal ekosistemlerden biri olan ağızımızda bir sürü mikroorganizma yaşıyor. Normal şartlarda bu mikroorganizmalarla barış içindeyiz ama periodontal hastalıklar geliştiğinde bu denge bozuluyor.Konuya dair uzunlamasına kohort çalışmaları yapılmış ve sonuçlara bakıldığında diş kaybı, periodontal cep derinliği ve kemik kaybı arttıkça bilişsel performansın azaldığı görülmüş (2,3). Hatta bazı genetik yatkınlıkları (örneğin APOE-ε4) olan kişilerde, diş kaybının zihinsel gerilemeyi daha da hızlandırdığı bildirilmiş (3).
Bu ilişkinin en ilginç aktörlerinden biri ise periodontitisle yakından ilişkili olan Porphyromonas gingivalis (4). Oluşturulan deneysel modellerde bu bakterinin varlığında, beyinde amiloid-β birikiminin arttığı gözlemlenmiş ki bu birikim Alzheimer hastalığının en erken ve en ayırt edici patolojik bulgularındandır (4,5). Dahası, bakterinin ürettiği gingipain adlı toksik maddelerin, nöronlar için hayati öneme sahip Tau proteinlerine zarar verdiği saptanmış (4). Bu proteinlerin zarar görmesi ise beyinde mikrotübül stabilitesinin kaybına ve aksonal taşınımın bozulmasına yol açıyor. Yani işin ucu gerçekten beyne dokunuyor.
Peki ağızdaki bir problem beyni nasıl etkileyebilir? Mevcut bilgi birikimimizle oral mikroorganizmaların merkezi sinir sistemini etkilemesine iki ihtimal verebiliyoruz. İlki, periodontal inflamasyon sırasında açığa çıkan bazı maddelerin (sitokinlerin) kan-beyin bariyerini aşarak beyne ulaşıp orada inflamasyonu tetiklemesi (6). İkincisi ise bazı bakterilerin, trigeminal ve glossofaringeal sinirleri kullanarak merkezi sinir sistemine ulaşabilmesi (7). Yaş ilerledikçe kan-beyin bariyerinin zayıflaması da bu süreci kolaylaştırıyor.
İşin ironik tarafı şu: Alzheimer hastalığı ilerledikçe motor beceriler azalıyor, kişi ağız bakımını ihmal etmeye başlıyor ve bu da periodontitis riskini artırıyor. Yani ağız ve beyin arasında kısır bir döngü oluşuyor. Hangisi önce başlıyor sorusunun net bir cevabı yok ama birbirlerini besledikleri oldukça açık.
Bugün için bildiğimiz şey şu: Periodontitis tamamen kader değil. Önlenebilir ve kontrol altına alınabilir bir durum. Bu yüzden erken yaşlarda ağız sağlığına gösterilen özen, belki de yıllar sonra beyin sağlığı için küçük ama anlamlı bir yatırım olabilir. Alzheimer ile periodontitis arasındaki nedensellik henüz kanıtlanmadığı için “dişini fırçala, Alzheimer’dan korun” diyemiyoruz. Ancak oral mikrobiyota ile beyin arasındaki bu bağın daha iyi anlaşılması, gelecekte hastalığın önlenmesi ve yönetimi için yeni kapılar aralayabilir.
Kaynaklar
(1) Alzheimer hastalığı hakkında genel epidemiyoloji: Lane CA, Hardy J, Schott JM. Alzheimer’s disease. Eur J Neurol. 2018;25(1):59–70.
(2) Stewart R, Sabbah W, Tsakos G, et al. Oral health and cognitive function in the Third National Health and Nutrition Examination Survey (NHANES III). J Am Geriatr Soc. 2008;56(4): 1–7.
(3) Kamer AR, Pirraglia E, Tsui W, et al. Periodontal disease associates with higher brain amyloid load in normal elderly. Neurology. 2015;84(7): 1–8.
(4) Dominy SS, Lynch C, Ermini F, et al. Porphyromonas gingivalis in Alzheimer’s disease brains: Evidence for disease causation and treatment with small-molecule inhibitors. Sci Adv. 2019;5(1):eaau3333.
(5) Hardy J, Selkoe DJ. The amyloid hypothesis of Alzheimer’s disease: progress and problems. Science. 2002;297(5580):353–356.
(6) Holmes C, Cunningham C, Zotova E, et al. Systemic inflammation and disease progression in Alzheimer disease. Neurology. 2009;73(10):768–774.
(7) Riviere GR, Riviere KH, Smith KS. Molecular and immunological evidence of oral Treponema in the human brain and their association with Alzheimer’s disease. Oral Microbiol Immunol. 2002;17(2):113–118.
Yazan: Deren Su DEMİR
Diş Hekimliği Fakültesi Öğrencisi ve Diş Dostu Derneği Üyesi
